DERSİM’de NE OLDU? (I)
“Dersim” tartışması hala ve
“geçmişin gelecek için sorgulanması” gibi saygı duyulacak bir amaç için değil de, “
herkesin ve her şeyin karalanması” biçiminde maalesef sürüyor.
Tabii bugün, yeni nesilden pek çok kişinin, ne Dersim’den, ne tarihi ve coğrafi konumundan, ne etnik yapısından, ne dini inançlarından, ne de bir zamanlar, günahsız, “iki arada bir derede kalmış” zavallı, yoksul yöre halkına yapılan sıra dışı baskı ve zulümden haberi vardır.Aslında ayakta kalmaya çalışan Cumhuriyetin, Dersim isyanını bastırırken kullandığı sert ve toptancı yöntemin, Anadolu'nun diğer yörelerinde çıkan isyanları bastırırken uygulanan yöntemden farklı olduğunu iddia etmek de kesinlikle yanlıştır.
Gelgelelim bugün, bakıyorum da ilgili ilgisiz bazı fırsatçılar , Dersim’de kendi yüreğimizde açtığımız yarayı deşerek,
özellikle Alevilerin Atatürk’e gösterdiği sevgi ve saygıyı alaşağı etmek ve bunu oy’a çevirmek için, eleştirinin de ötesinde hakarete varan insafsız bir tutum sergiliyorlar. Oysa her olay, kendi şartlarında değerlendirilebileceğine göre, olur olmaz şeyleri bahane edip, ulusu oluşturan unsurlar arasında düşmanlığa ve ayrışmaya sebep olacak inatlaşmalardan vaz geçmeliyiz. Ve şunu unutmamalıyız ki, sancısız doğum olmaz, açıp baktığınız zaman her ulusun tarihinde, derin acılar yaşandığı görülecektir. Öyleyse, bu ülkede zaten nadir yetişen toplum önderlerini her fırsatta hırpalamaktan vaz geçmeliyiz. Herkesin yaptığı hata eleştirilebilir, fakat bu eleştiriler hiçbir zaman inkar ve hakaret boyutlarına ulaşmamalıdır. Eğer bu hakarete varan eleştirilere göz yumuyorsak veya katılıyorsak bilelim ki, bu bizim de onur’umuzun, alçak’lığı bırakın, artık çukur haline geldiğini gösterir.
Gelelim Dersim konusuna. Diplomat, uluslar arası araştırmacı yazar, tarihçi Bilal N.ŞİMŞİR’in Kürtçülük II kitabında, Dersim Raporları,Tunceli Kanunu, Tunceli’de reform ve ayaklanma, Ayaklanmanın bastırılması ve 1937 sonunda Türkiye’nin genel görüntüsü içinde Dersim/ Tunceli diye isimlendirilen oldukça geniş bir bölüm yer alıyor. Orada yerli yabancı bir çok diplomat, politikacı ve askerin bölge hakkındaki o yıllarda yazdıkları resmi raporlar yer alıyor.
Oradan ayrıntılı bilgi edinmek mümkün. Ancak özet olarak şunları söyleyebiliriz.
Cumhuriyet yönetimi, Osmanlı devrinden kalan “bölgeyi yerli ağa ve beylerle yönetme”, biçimini kaldırıp 1929 yılında, merkeziyetçi bir idari ve adli yapıyı benimseyerek, yeniden örgütlenmeye başlıyor. Bu değişiklikler gereğince 25 aralık 1935 yılında, daha önce de oluşturulan diğer yeni illere ek olarak Çoruh, Hakkari, Bitlis, Bingöl ve Tunceli vilayetleri de kuruluyor. 1936 yılının ilk aylarından başlanarak, özellikle geri kalmışlığı ve yüzyıllardır çeşitli ayaklanmaların odağı olduğu (en son 1921 Koçgiri isyanı olmuştu) dikkate alınarak Tunceli ilinde büyük bir bayındırlık hareketine girişiliyor. Tabii bu çalışmalar, devletin halk üzerindeki olumlu etkisini arttırıyor. Öyle ki, İngiliz büyükelçiliğinin “1936 Türkiye yıllık raporu’nda” özetle “Bölgeyi, yatıştırarak ve eğitimi yaygınlaştırarak kalkınma amaçlanıyor” deniyor. Ancak, Dersim’in yani yeni adı ile Tunceli’nin yoksul, cahil, çaresiz halkını, Osmanlı’nın idari anlayışı yüzünden, kayıtsız şartsız esir alan seyyid ve reislerin organize ettiği çeteler, alıştıkları soygun düzeninin devam etmesi için, yol kesip, soygun yapmaya, 1936 yılında yani devletin bayındırlık çalışmaları sırasında bile, devam ediyorlar ve bu çalışmaları engelliyorlar.
Devamı yarınki yazımızda…
DERSİM’de NE OLDU? (II)
Dünkü yazımızda, İngiliz büyükelçiliğinin 1936 Türkiye yıllık raporuna dayanarak, Cumhuriyetin “Bölgeyi, yatıştırarak ve eğitimi yaygınlaştırarak kalkınma amacına” uygun olarak Tunceli’de bayındırlık çalışmalarını yoğunlaştırdı demiştik. Bu manada, bölgede önce aşiret dışı köylülere toprak dağıtıldı, Pülümür, Hozat ve Mazgirt’te bölge okulları açıldı ve aşiretlerin tüzel kişilikleri kaldırıldı, el koydukları taşınmazlar devletleştirildi. Kısacası sahip oldukları özel silahlı kuvvetleri ile kendi adlarına vergi bile toplarken, birden bire devletin bütün güce el koyduğunu gören, Sin Köyü yakınlarında konak sahibi, Haçelili Seyit Rıza’nın çağrısı üzerine, Haydaran, Abbasuşağı, Yusufhanlı, Kureyşanlı ve Bahtiyar aşiretleri, isyan kararı alıyor. 21 mart 1937 gecesi önce, Tunceli-Erzincan yolu üzerindeki Harçak Deresini aşan tahta köprü Haydaran ve Demanan aşireti üyelerince yakılıyor, dört gün sonra da Kahmut’la Pah arasındaki telefon telleri kesiliyor. Kahmut karakoluna takviye gönderilen jandarma birliğine pusu kuruluyor, Puh bucağı karakolu Demanan aşireti reisi Cebrailin oğlu Keko tarafından basılıyor. Sin karakolu Seyit Rıza’nın emri ile basılıyor ve böylece devlet güçlerine yapılan bir çok baskın ve saldırı ile isyan başlıyor. Olayın uluslar arası boyutu da var. Çeşitli devletlere yazılan mektuplarla orada kurulacak devlete destek falan isteniyor.
Özetlersek, İstiklal Savaşını yapmış, neredeyse tüm dünyayla çatışmış, topraklarını korumuş, baştan aşağı farklı bir anlayış ve yönetim biçimi ile yeniden kurulmuş Cumhuriyetin, tam da yüreğinin ortasında ve birlik ve beraberliğe en çok ihtiyaç duyduğu bir zamanda bir isyan örgütlenmiştir. Ve tabii ki, bu işi örgütleyenler başaramadıklarına göre sonucuna da katlanacaktır çünkü bir isyanın, ayaklanmanın ya da kalkışmanın doğasındaki ölümü ve zulmü bilmemek imkansızdır.
Hangi kaynağa bakarsanız bakın durum aşağı yukarı budur. Buraya kadar olanlar karşısında tabii olan, isyanın bastırılması için devlet güçleri harekete geçmesidir ve geçmiştir de. Ancak acı olan, o zaman şartlarında suçlu, suçsuz ayrımının yapılmadan, bölge halkına derin acılar çektirilmesidir. Bu konuda, devlet sorumlularının söyleyebileceği pek bir şey yoktur. Bu işte doğrudan sorumlu ilan edilecek birisi de yoktur. Olumlu veya olumsuz bir laf edebilmek için, o günkü şartları iyi irdelemek ve olaylara objektif bakmak gerekir, hele hele yetmiş yıl sonra duygusallığın hiç yeri yoktur.
Ancak Onur ÖYMEN’in konuşmasında olduğu gibi, bir sorumlu aranması gerekirse belki de, bölgeye gönderilen kuvvetlerin sevk ve idaresinden sorumlu Genel Kurmay Başkanı Fevzi Çakmak gösterilebilir. Paşa’nın dini konulardaki tutuculuğu ve olmayan demokrasi anlayışı göz önüne alındığı zaman bu acıların çekilmesinde sorumluluğunun yüksek olabileceği görülüyor. Bilemiyoruz ama, diyelim ki “suçlu” ne olacak, neyi değiştirecek ki, bu şekilde kayıplarımızı telafi edebilecek miyiz? Bugün yine aynı şeyler olsa Devlet müdahale etmeyecek mi? Benzer acılar yaşanmayacak mı?
Yeni bir ulusun doğuşu acı olayları da beraberinde getirir ve hala bu acıları, bu ulus çekmektedir, çekilmektedir. Bugün neresinden bakarsanız bakın, elli bin vatan evladı bir şekilde terörizmin kurbanı olmuştur. Terör korkusundan köyünü, kasabasını terk edip büyük illere göçüp, oralarda aç sefil yaşayan binlerce ailenin çektiği çile de cabası. Demek ki bu kan hala akmakta, hala çıkar çevreleri bir sebeple bu gariban çaresiz halkın kanını emmektedir. Peki bu durumda ne yapmalı, hemen her şeyi bırakıp yeni acılar mı yaşamalıyız, yoksa özeleştiri yaparak yanlışlarımızdan kurtulup, elimizdeki değerlere sahip mi çıkmalıyız?