Seyit Rıza (Seyid Rıza ya da
Pir Sey Rıza) (1863; Lirtik köyü, Ovacık, Tunceli- 15 Kasım 1937, Elâzığ),
Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk dönemlerinde rejime karşı çıkarılan isyanlardan
biri olan Dersim İsyanı'nın liderlerinden olması sebebi ile idam edilen Alevi-Zaza
aşiret önderidir "O tarihte Seyit Rıza, peygamber sülalesinden gelen,
Dersimin lideri diye bilinirmiş."
Hakkında devletin köylülere
dağıttığı toprakları zor kullanarak üstüne geçirdiği, sıcak savaş sonrası
Tunceli'ye hizmete gelen şehir yapılanması uzmanlarına karşı yöre halkını
kışkırttığı gibi birçok iddia bulunmaktadır.
Seyit Rıza, köylüye toprak dağıtılması başta olmak üzere devletin getirdiği yeniliklerin “ağaları” gücünden edeceğinin farkına
varan bazı aşiretleri de yanına alarak 1924'te Hozat’ı işgal etmiş; çevredeki Cumhuriyet yanlısı aşiretleri basmış; devlet içinde devlet gibi davranmıştır. Ve maalesef Cumhuriyet, siyasal, toplumsal, ekonomik, hukuk, eğitim alanlarında yaptığı onlarca
devrimle kendi temellerini sağlamlaştırma telaşında iken bu asi takımı başıboş
kalmış, güçlenmiş ve hatta kendisine yollanan onca nasihat heyetini
silahla kovmuştur. Lakin bu sırada bölgede bayındırlık hizmetleri hızla sürmektedir.
DERSİM İSYANI:1937 nevruzunda Mustafa Kemal, Başbakan Celal Bayar’la birlikte Tunceli’ye gelip, Murat Nehri üzerindeki Singeç Köprüsü’nün açılışını yapacaktı... Köprünün ucunda bir karakol vardı. Seyit Rıza’ya bağlı asiler karakolu bastı. 33 asker şehit edildi. Telefon hatları kesildi, pusular kuruldu, Mazgirt Köprüsü havaya uçuruldu, jandarma taburu vuruldu, 56 asker daha şehit oldu…
DERSİM İSYANI:1937 nevruzunda Mustafa Kemal, Başbakan Celal Bayar’la birlikte Tunceli’ye gelip, Murat Nehri üzerindeki Singeç Köprüsü’nün açılışını yapacaktı... Köprünün ucunda bir karakol vardı. Seyit Rıza’ya bağlı asiler karakolu bastı. 33 asker şehit edildi. Telefon hatları kesildi, pusular kuruldu, Mazgirt Köprüsü havaya uçuruldu, jandarma taburu vuruldu, 56 asker daha şehit oldu…
Aslında ağalığını devlete
kaptırmak istemeyen Seyit Rıza ve yandaşlarının bence bu hareketi bile o günün
sıradan cezalarından biri olan “idam” için yeterli. Bu yüzden “İngiltere’ye
yazılan bağlılık ve yardım mektubu” muhabbetlerine hiç girmeyeceğim.
Netice: Çıkardıkları tüm
isyanlarda olduğu gibi yine "isyancı takımı" kaybetti. Toprak ağalarından birkaçı canından
oldu… Oysa gariban halkın Türkü de, Kürdü de, Ermenisi de Çingenesi de canından
malından oldu... İşin aslı bu…
Gelelim madalyonun diğer
yüzüne… Bölgede sevilmesi, Dersim Bölgesi Kürtlerinin generali diye isim yapması onun "Cumhuriyetin getirdiği yenilikçi düzene" karşı çıkan bir isyancı olması gerçeğini değiştirmez. bu gün aynı konumda olduğu bilenen teröristbaşı A.Öcalan'ın "mahkum" olduğu gerçeğini değiştirmediği gibi...
***
ŞEYH SAİD KİMDİR?
Şeyh Said (Şeyh Said Palevi,
Şeyh Said Pirani, Şeyh Muhammed Said Nakşibendi, Şeyh Said Efendi), (1865 ya da
1866 Palu - 29 Haziran 1925, Diyarbakır), Seyyid bir aileye mensup Zazaların
içinde ikamet eden Nakşibendi şeyhi ve Kürt kökenli lideridir.Müderris,
Mutasavvıf, Müfessir ve Muhaddis olan Şeyh Said, Şeyh Said İsyanı lideridir.
Babasının adı Şeyh Mahmud
Fevzi, annesi ise Gulê Hanım’dır. Palu, Elazığ, Diyarbakır, Muş’ta, eğitim
gördükten sonra babasının vefatından sonra Nakşibendi Tarikatı postnişini(otoritesi) olmuştur. Babası Şeyh Mahmud Fevzi’nin Palu’dan Hınıs'a göç etmesiyle oraya
yerleşmiştir. Nakşibendi tarikatının liderlerinden olup bazı kaynaklara göre I. Dünya Savaşı sırasında Rusya İmparatorluğunun Doğu Anadolu'ya ilerlemesi yüzünden bazı kaynaklara göre ise Ermenilerin tehcir politikalarına karşı fetvalar verdiği için 1915 yılının başlarında Piran'a taşınmak zorunda bırakıldığı söylenir. Daha sonraları Hınıs Kolhisar'a yerleşmiş, 1925 yılında yargılanmış ve idam
edilmiştir.
ŞEYH SAİT İSYANI: Şeyh Said'e
bağlı kişilerin Diyarbakır'ın Eğil nahiyesine bağlı Piran köyünde (Diyarbakır ilçesi
Dicle) arama yapan bir jandarma müfrezesiyle çatışmaya girmeleri (13 Şubat
1925), kısa sürede genişleyecek yaygın bir ayaklanmanın kıvılcımını oluşturdu.
Genc vilayetinin kazası Darahini'yi basarak (16 Şubat) valiyi ve öteki
görevlileri esir alan Şeyh Said, halkı İslam dini adına ayaklanmaya çağıran bir
bildiriyle hareketi tek bir merkez altında toplamaya çalıştı. Bu bildiride 'din
uğruna savaşanların lideri' anlamına gelen mührünü kullandı ve herkesi din
uğruna savaşa çağırdı. Başlangıçta isyan İslâm şeriatının tesisi adına
başlatılmış ise de sonradan Kürt istiklâl hareketine çevrilmiştir.
Mistan, Botan ve Mıhellemiler
aşiretlerinin desteğini aldıktan sonra Genç ve Çapakçur (bugün Bingöl)
üzerinden Diyarbakır'a yöneldi. Maden, Siverek ve Ergani'yi ele geçirdi. Şeyh
Abdullah'ın yönettiği başka bir ayaklanma kolu da Varto üzerinden Muş'a doğru
harekete geçti. Varto'yu ele geçiren isyancılar, Muş'a ilerledilerse de halktan
toplanan yardımcı kuvvetlerle Murat Köprüsü civarında mağlup edilip, Varto'ya
geri çekilmeleri sağlandı. 21 Şubat'ta gelişmeler üzerine hükümet doğu
vilayetlerinde sıkıyönetim ilan etti. 23 Şubat'ta ayaklanmacıların üzerine
gönderilen ordu birlikleri Kış Ovası'nda Şeyh Said kuvvetleri karşısında
tutunamayarak Diyarbakır'a çekilmek zorunda kaldı. Ertesi gün Elazığ'a giren
Gökdereli Şeyh Şerif yönetimindeki başka bir ayaklanma kolu kenti kısa süre de
olsa denetim altına aldı. Elazığ birkaç gün boyunca isyancılar tarafından
yağmalandı.
Mart başında Şeyh Said'in
emrindeki yaklaşık 10.000 kişilik bir kuvvet Diyarbakır'a saldırdı ve kuşatma
altına aldı. Kuşatanlar takviye alıyordu ve kuşatma Şeyh Said tarafından bizzat
yönetiliyordu. Mürsel Paşa komutasındaki garnizon günlerce süren saldırıları
geri püskürtmeyi başardı. Fakat bir gece bir grup şehrin Kürt sakinlerinin
yardımıyla Diyarbakır içine girebilmeyi başardı. Bunların varlıkları garnizon
tarafından fark edildi. 7-8 Mart arası süren ağır bir çarpışma sonrası şehre
sızan grup bozguna uğratıldı ve sadece birkaçı kaçabildi. Kuşatma'nın başarısız
olduğunu gören Şeyh Said, kuşatmayı kaldırdı ve adamlarını Diyarbakır'dan
çekti.
Aslında isyanın bir ayağını ilk mecliste aramak da mümkündür...
Aslında isyanın bir ayağını ilk mecliste aramak da mümkündür...
Şeyh Said’in isyanından önce İstiklal
Harbinin önde gelen Paşaları, M. Kemal hükümetinin din aleyhtarı ve
totaliter(baskıcı) siyasetinden kaygılanmış, ve bu nedenle 17 Kasım 1924’te,
cumhuriyet tarihinin ilk muhalif partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
(TCF)’nın kuruluşunu ilan etmişlerdi. M. Kemal’in icraatlarının dinin aleyhinde
olduğu yönünde genel bir görüş birliği vardı. Genel Başkanlığını Kazım
Karabekir’in yaptığı TCF’nin tüzüğüne, “Madde: 6, Fırka (parti), dinî düşünce
ve inançlara hürmetkardır” şeklinde bir ibare konmuştu.
Şeyh Said hadisesinden iki
hafta önce, 1925 Ocak ayı sonlarında, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Erzurum
Milletvekili Ziyaeddin Efendi, TBMM kürsüsünde, iktidardaki CHF’nin
icraatlarına ağır eleştiriler yönelterek; “Yeniliğin isret (içki içme), dans,
plaj sefasından başka bir şey ifade etmediğini, fuhuşun arttığını, Müslüman
kadınların edeplerini kaybetme yolunda olduklarını, sarhoşluğun himaye, hatta
teşvik olunduğunu, en önemlisi dinî duyguların rencide edildiğini, yeni rejimin
sadece ahlaksızlık getirdiğini, rezil bir yönetimin memleketi çamurların içine
sürüklediğini” ilan ediyordu.
Şeyh Said, 13 Şubat 1925 Cuma
günü, Piran camisinde verdiği vaazda halka şöyle sesleniyordu: “Medreseler
kapatıldı. Din ve Vakıflar Bakanlığı kaldırıldı ve din mektepleri Milli
Eğitim’e bağlandı. Gazetelerde birtakım dinsiz yazarlar dine hakaret etmeye,
Peygamberimize dil uzatmaya cüret ediyorlar. Ben bugün elimden gelse, bizzat
dövüşmeye başlar ve dinin yükseltilmesine gayret ederim.”
Şeyh Said bu arada, “Emir’ül
Mücahidin Muhammed Said El-Nakşibendi” imzasıyla halka yönelik çeşitli
beyannameler yayınladı. Ayrıca, direnişe destek vermeleri için Alevi Zaza aşiret
reisleri, Kürt bey, ağa ve aşiret reisleri ile Ergani’deki Türk bey ve
ağalarına da aynı imza ile mektuplar gönderdi ve onları Kemalist yönetime karşı
ortak mücadeleye davet ederek yardım istedi.
Şeyh Said, Varto’daki Alevi
Zaza olan Hormek aşireti reisleri Halil, Veli ve Haydar Ağalara gönderdiği
mektupta da söyle yazıyordu:
“Din-i mübini Ahmedi’yi, kafir
olan M. Kemal’in yedi zulmünden tahlis etmek(kurtarmak) gazası niyetiyle
susar’a hareket edildi. Bu gaza ve cihadın mezhep ve tarikat tefrik edilmeden,
‘Lailahe illallah Muhammedün Resulüllah’ diyen bütün Islam muvahhidleri
üzerinde farz olduğundan, büyük bir gayret ve secaat sahibi olan Müslüman
aşiretinizin de şeriat-ı garrayı Ahmediyye’ye ve bu cihad-ı ekbere itba’
edeceğinize itimadım berkemaldir. Ya eyyühel-ensar, dinimizi ve namusumuzu bu
mülhidlerin(imansızların) elinden kurtaralım, size istediğiniz yerleri verelim.
Bu dinsiz hükümet bizi de kendisi gibi dinsiz yapacaktır. Bunlarla cihad
farzdır.”
Bu sırada, Dersim Mebusu ve
Alevi Zaza olan Hasan Hayri Efendi, Şeyh Said’in Elaziz Cephesi Kumandanı
olarak görevlendirdiği Şeyh Şerif ile dayanışma içerisine girdi. Elaziz’de Şeyh
Şerif ile birlikte hazırladığı ortak bir mektup, 06 Mart 1925’te Dersim’deki
tüm aşiret reislerine gönderildi.
Şeyh Said’in beyanname ve
mektuplarında da benzer görüşler yer almaktadır. “Kürt” isminin dahi geçmediği
söz konusu mektup ve beyannameler, direnişi sahiplenmek isteyen Kürt siyasi
çevrelerince ileri sürülen “Şeyh Said Kürtlük ve Kürdistan için ayaklandı”
yönündeki iddiaları tümüyle çürütmektedir.
Olayın başlangıcında Mustafa
Kemal ciddiyeti anlayıp, Heybeliada'da rahatsızlığı nedeniyle dinlenen İsmet
İnönü'yü acilen Ankara'ya çağırdı. İnönü ve ailesini bizzat Ankara Garı'nda
karşılayan Mustafa Kemal, olayları anlatmak için İsmet Paşa'yı Çankaya'ya
götürdü. Çankaya'da, İsmet Paşa'ya "Doğuda din elden gidiyor bahanesiyle
İngiliz destekli provokatif ama ciddi bir ayaklanmanın başladığını"
söyledi. İsmet Paşa'nın Ankara'ya gelmesi dedikoduların başlamasına neden oldu.
Ali Fethi Bey'in görevden ayrılacağı, yeni hükümeti İsmet İnönü'nün kuracağı ve
önlemleri onun alacağı konuşulmaya başlanmıştı. Ayrıca Ali Fethi Okyar ile
İsmet İnönü'nün arası açıktı. Ali Fethi Bey olayı isyan olarak tanımlamamıştı
ve sıkıyönetimle durdurulacağına inanıyordu. Ancak, olayların hızla tırmanması
karşısında Başbakan Ali Fethi Okyar'ın istifasını isteyen Mustafa Kemal
Atatürk, 3 Mart'ta İsmet İnönü'yü yeni bir hükümet kurmakla görevlendirdi. Bir
gün sonra TBMM hemen Takrir-i Sükûn Kanunu'nu kabul ederek hükümete olağanüstü
hal yetkileri tanıdı. Ayaklanmayla ilgili yayınlara konan yasak daha sonra
başka önlemleri de kapsayacak biçimde genişletildi. Ayrıca Ankara ve
Diyarbakır'da İstiklal Mahkemeleri kurulması kararlaştırıldı. Bu sırada
Diyarbakır'ı kuşatma altına alan Şeyh Said kuvvetleri, hükümet kuvvetleri
tarafından püskürtülerek geri çekilmeye başladı. Geniş çaplı bir sevkıyatın
ardından toplu saldırıya geçen (26 Mart) ve bir bastırma harekâtıyla
ayaklananların çoğunu teslime zorlayan askeri birlikler, İran'a geçmeye
hazırlanan ayaklanma önderlerini Boğlan'da (bugün Solhan) sıkıştırdı. Şeyh Şerif
ve yanındaki bazı aşiret reisleri Palu'da yakalanırken, Şeyh Said de Varto
yakınlarında yakın bir akrabasının ihbarıyla Carpuh Köprüsü'nde ele geçirildi
(15 Nisan 1925).
Ayaklanmayı destekleyen eski
Şuray-ı devlet reislerinden Kürt Teali Cemiyeti reisi Seyit Abdülkadir ve 12
arkadaşı İstanbul'da tutuklanarak yargılanmak üzere Diyarbakır'a getirildiler.
Yargılanma sonucunda Seyit Abdülkadir ve 5 arkadaşı ölüme mahkûm olarak, idam
edildiler (27 Mayıs 1925). Diyarbakır'daki Şark İstiklal Mahkemesi Şeyh Said ve
47 ayaklanma yöneticisi hakkında da ölüm cezası verdi (28 Haziran).Cezalar,
başta Şeyh Said olmak üzere, ertesi gün infaz edildi.
SONUÇ: Yine efsaneler çeşit
çeşit… Verilen payeleri hatırladınız mı? Muhaddis (Hadis bilimi ile uğraşan kimse)-Müfessir (Kuran gibi açıklanması zor metinlere açıklık getiren kimse)- Mutasavvıf (Kendini Tanrıya adamış kimse) ve en önemlisi Müderris (Medresede ders veren profesör)... Bu memleketin kaderi midir nedir? Bu sıfatları kim alıyorsa hemen bölücülüğe başlar. 21. yüzyılı yaşıyoruz hala bilim ile İslam'ı birbirine karıştıran, Türkü, Kürdü birbirine düşürmeye çalışan adamlar bu memlekette söz sahibi. Lakin bir gerçek var, bu dinci ve Kürtçü takımının bir türlü takdirine mazhar olamayan Türkiye
Cumhuriyeti hala ayakta… Üstelik bu dinci takımını biliyor, besliyor ve hatta
ucundan kıyısından iktidarı teslim ediyor ve sabırla onları yola getirmeye
çalışıyor.
SAİT NURSİ KİMDİR?
Said Nursî, 1878yılında
Bitlis'in Hizan ilçesine bağlı İsparit nahiyesinin Nurs köyünde doğdu.
Babasının adı Mirza, annesinin adı Nuriye'dir. Van'da Medresetü’z-Zehra isimli
bir medrese kurma fikrini gerçekleştirebilmek için 1907 yılında İstanbul'a
geldi. Daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyetiyle irtibata geçmek için Selanik'e
gitti. Said Nursî, 31 Mart İsyanı sonrasında tutuklandı, yargılandı ve suçsuz
bulunarak serbest bırakıldı. 1916'da Osmanlı-Rus savaşı sırasında esir düştü,
bir yıl Rusya'da esir kamplarında kaldıktan sonra kaçarak ülkeye döndü.
1922 yılı sonlarında, Mustafa
Kemal Paşa'nın daveti üzerine Ankara'ya giderek kendisiyle görüştü. Bir süre
Ankara'da kaldıysa da, Mustafa Kemal Paşa ile dini konularda ters düşmeleri
üzerine ilişkileri koptu. Said Nursî'ye göre, Atatürk İslamiyet karşıtı
görüşlere sahipti. Daha sonra Van'a yerleşti. Şeyh Said'e isyan etmemesini
telkin etmesine rağmen Şeyh Said İsyanı sonrasında takibe alındı ve Barla'ya
sürgün edildi. 1925 ile 1952 yılları arasında çeşitli sürgün ve hapis cezaları
dolayısıyla Burdur, Isparta, Kastamonu ve Emirdağ'da kaldı. Kitaplarından
dolayı yargılandığı dönemlerde aylarca Eskişehir, Denizli, Afyon
hapishanelerinde tutuklu kaldı ancak beraat etti.
Said Nursî, hayatının
"Eski Said", "Yeni Said" ve "Üçüncü Said" olmak
üzere üç dönemden oluştuğunu ifade eder. Eserlerinde, 45 yaşına kadar olan
hayatını "Eski Said" dönemi olarak ifade etmiştir. Eski Said, imani
yöntemlerle birlikte İslamiyete siyaset yoluyla da hizmet edilebileceği
fikriyle hareket etmiştir. Daha sonra, zamanın gelişen olayları onun bu fikrini
değiştirmiş ve siyasetten tamamiyle çekilmiştir. Eski Said'in "Yeni
Said"'e geçişinde, Said Nursî'nin, Abdulkadir Geylani'nin Fütuh'ul Gayb
isimli kitabından aldığı ders önemli rol oynamıştır. Risale-i Nur Külliyatı'nın
büyük kısmı Yeni Said döneminde yazılmıştır. Said Nursî, Eski Said ile Yeni
Said dönemlerini "Eski Said, daha ziyade akli gidiyordu, Yeni Said ise
ilhama da mazhardır, akıl-kalp ittifakıyla hareket eder." diye
özetlemektedir.
Said Nursî klasik İslamcılara
benzer şekilde batıdan Fen ve sanatın alınması, ancak batılı yaşam tarzı ve
batı kültürünün reddedilmesi taraftarıdır. Ona göre mutlak adalet şeriatla
mümkündür. "Şeriatın bir hakikatine, bin ruhum olsa feda etmeğe hazırım!" Der... Lakin şeraitin nasıl bir insan tarafından uygulanabileceği konusunda ipuçları kendini işaret etse de pek aydınlatıcı sayılmaz. Said Nursî
değişik yerlerde Komünizm ve Bolşevizm'in insanlık üzerindeki yıkımları
üzerinde durur ve onları ahir zamanın büyük deccalı olarak niteler. Tarihçe-i
Hayat'a göre Said Nursî Cumhuriyet öncesi ve sonrasında siyasi otoritelerle
problemlidir. Cumhuriyete karşı olmamakla birlikte devrimler, özellikle de
tekke ve zaviyelerin kapatılması, kılık kıyafet devrimi ve şeriat kanunlarının
ilgası anlamına gelen laikliğe karşı çıkmıştır. Ahir zaman fitnesi olarak
gördüğü bu durum karşısında imanı kuvvetlendirmeye dönük eserler yazmaya ve bu
konuda çalışmaya yönelir.
1948'deki Afyon hapsinden
sonraki hayatını ise "Üçüncü Said" dönemi olarak ifade etmiştir. 23
Mart 1960'da Şanlıurfa’da vefat etti. Urfa'daki Halil-ur Rahman Dergahı'na
defnedildi. Ancak 12 Temmuz 1960'da 27 Mayıs Darbesi hükümetinin emriyle mezarı
yıktırıldı ve bilinmeyen bir yere nakledildi...
Bana göre Said Nursî'nin şanssızlığı özellikle laisizmi yanlış yorumlaması ve Şeyh Sait ile dost olmasıdır. Şeyh Sait isyanından sonra “hayatı”
takip altına alınmış ve Cumhuriyet’in başına yeni bir isyan çorabı örebileceği
düşünüldüğü için hayatı karartılmış şanssız bir insandır. Enteresan olan bu kadar yanılgısına, akıl dışı yorumlarına rağmen ondan medet uman yüz binler vardır ve kitaplarını adeta Kur'an-ı Azimüşşan gibi hatim etmektedir.
